Gavrilo Princip, Dimitrije Mitrinovic

Veel historici die een boek schreven over de Eerste Wereldoorlog komen nadien met een boek over het Interbellum. Het ligt in het verlengde. De naweeën van de Eerste Wereldoorlog hebben grote impact gehad op de geschiedenis, niet in het minste omdat ze de kiem bevatten van de gewelddadigheden van de Tweede Wereldoorlog, en daarmee van de Koude Oorlog.

In enig opzicht is ook De zieners een vervolg op mijn boek over De dagen van Gavrilo Princip uit 2014. Die studie bood een cultuurhistorische voetnoot bij de uitbraak van de Eerste Wereldoorlog. Op een vergelijkbare manier doet De zieners dat voor de geschiedenis van het Europese utopisch denken, en dan voor een langere periode, tot aan 1939. Ook ditmaal volg ik vooral levens van individuen tegen de achtergrond van grote maatschappelijke ontwikkelingen en conflicten.

Er is bovendien nóg een verbinding. Tijdens het onderzoek voor De Dagen stuitte ik op de merkwaardige figuur Dimitrije Mitrinovic, die zich vanaf 1914 in Engeland ontpopte tot een mysterieuze goeroe. Zijn utopische initiatieven gaf hij namen als New Atlantis, New Britain, New Albion of New Europe. Politieke vergezichten over Europese integratie kruidde hij met paranormale poespas. Hij sprak over de Pan-Mensheid, en de God-Mensheid, de Ongerepte Adam en de Arische vervolmaking van Europa. Ik zag een verhaal.

Na enig inlezen ontdekte ik dat hij niet zo origineel was als ik – en hijzelf – aanvankelijk dacht. Hij had veel van zijn ideeën afgekeken van de Russische kunstenaar Wassily Kandinsky en de eveneens Russische filosoof Vladimir Solovjov. Ook putte hij veel uit het werk van de Duitse schrijver Erich Gutkind en de Nederlandse utopist en schrijver Frederik van Eeden. Het bleek dat allerlei intellectuele netwerken bij deze Mitrinovic samenkwamen. Ik ontdekte zo dat het leven van Mitrinovic mij een sleutel bood tot een verleden van Europese zieners.

Dat leven omvat grofweg de eerste helft van de 20ste eeuw. Mitrinovic’ carrière begon in Mostar en Sarajevo in het Oostenrijks-Hongaarse Bosnië, later vertrok hij naar Wenen, Rome en München, alwaar hij zich opdrong aan Wassily Kandinsky en Gabrielle Münter in de avantgardistische bohème. Via omwegen bereikte hij Londen, van waaruit hij zijn visies over Europa zou verspreiden. Dit leven, ofwel deze reis van Oost naar West en van 1900 naar 1939, vormt één verhaallijn. De andere twee lijnen volgen Frederik van Eeden en Erich Gutkind, de Nederlandse en Duitse oprichters van de Forte-Kreis, een ‘geestelijk-aristocratische’ kring ter verheffing van de Mensheid.

In dat opzicht is dit boek ook een vervolg op De Dagen omdat via Mitrinovic de perifere Bosnische intelligentsia verknoopt raakte met bewegingen in Europa, en met mensen met grote ideeën over Europa. Mitrinovic correspondeerde bijvoorbeeld met Van Eeden, die weer correspondeerde met Erich Gutkind, die weer correspondeerde met de schilder Kandinsky en de filosoof Eucken, en die correspondeerden weer met andere filosofen van die tijd. Zo was het Bosnische netwerkje verknoopt geraakt met een veel groter Europees intellectueel netwerk.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s