Europa: Best belangrijk

Wie opgroeide in de jaren van vermeende niksigheid rond het einde van een millennium voelt zich vast en zeker wel eens out of time. Je kunt niet terug te vallen op de aloude wapens van ironie en relativering. De ironie is op, er is weinig meer relatief. Wie in de eenentwintigste eeuw wil nadenken over Europa moet de grijns van zijn gezicht halen. En fronzen. Zuchten.

Ik kwam ter wereld in de jaren tachtig, groeide op in de jaren negentig, ging in 2000 braaf naar de universiteit en was afgestudeerd voordat de mondiale bankencrisis uitbrak. Ik was een kind van de generatie Y (“why?”), vol goede moed, bescheiden idealisme en gezonde scepsis. In de jaren negentig vonden gruwelijke oorlogen plaats, zoals in Rwanda, Tsjetsjenië en Bosnië, maar over het algemeen was de unipolaire wereld overzichtelijk en geruststellend. Boris Jeltsin stond te schuddebuiken naast Bill Clinton – een mogelijk geregisseerd olijk (of dronken?) moment om de wereldbevolking te tonen dat ze zich geen zorgen meer hoefden te maken. Eind goed, al goed. The End of History.

Boris_Yeltsin_with_Bill_Clinton-1
By Kremlin.ru, CC BY 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=4920469

Ondertussen zijn we wel teruggekomen van Francis Fukuyama’s conclusie dat de wereld na 1989 “af” was (Fukuyama zelf ook, trouwens). Na de aanslagen in New York werd ook Nederland opgeschrikt door een aantal politieke moorden, en van de bijna saaie rust bleef niet veel over. Het was ernst. De saxofoons van de “lollige” Bill Clinton en Hans Dijkstal zwegen. De ultieme consensuskabinetten van Paars lagen, zo heette het, “in puinhopen”. Nieuwe politieke bewegingen kwamen en gingen, en de illusies van het laatste decennium van de 20ste eeuw werden gesmoord in achterdocht en frustratie.

220px-Hans_Dijkstal
Hans Dijkstal (VVD)

Toch bleef de landerige ironie van de jaren negentig nog lang hangen in mijn hoofd als ook in mijn omgeving. Bovendien was Pim Fortuyn, de apostel van die radicale politieke stijlbreuk, op een paradoxale manier eigenlijk ook erg ironisch. Mijn vrienden en ik etaleerden nog lang een soort ironisch optimisme. Misschien had dat ook te maken met de op de universiteit nog overal aanwezige nevelen van het postmodernisme. Waarheid bestond niet. Wel constructie. En er was niets buiten de tekst. Alles kon, als je het maar niet al te serieus zou nemen. Kunst was er om vragen te stellen, niet om te beantwoorden. Frames doen hun werk. Discourse. Taal is macht. Etc.

Er was wel engagement. In 2002 richtten we een soort kring op, die zich sterk zou maken voor integratie van jongeren in Oost en West Europa. Aanvankelijk was die kring er vooral om bier te drinken en af en toe borstsj te eten of wild te dansen op Balkanbeats (een inmiddels vergeten rage). Maar later zouden we ook serieuzere plannen smeden: uitwisselingsprojecten, reizen, internationaal vrijwilligerswerk en het publiceren van boeken en tijdschriften. Twee jaar na oprichting traden veel voormalige Oostbloklanden al toe tot de EU. Landen die ik kende van grauwe foto’s in het Aardrijkskundeboek van de middelbare school werden snel onderdeel van mijn Europese leefomgeving. Met een spotgoedkoop Schönes Wochenende Ticket konden we naar Berlijn, Praag of Gdansk om te dansen in de Kaffee Burger of Karlovy Lazne.

Deze Oost-Europa kring, eigenlijk een platform, was niet buitengewoon idealistisch of ambitieus, maar toch werden we gedreven door het gevoel dat we iets goeds konden doen voor “onze” Europese generatie. Dat gevoel werd overigens (financieel) gevoed door de EU, die met geld strooide om de jeugd van het continent te integreren: het Erasmus programma, Youth in Action, subsidies voor burgerschap, en zo voorts. Het kon niet op. Veel van mijn vrienden hebben een internationale Erasmus-relatie en lopen er al veel kleine ‘Europeaantjes’ rond.

Jiri_Jiroutek_Havel_Vaclav,_Praha_2006
By Jiří Jiroutek – Jiří Jiroutek´s archive, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=27531732

Europa groeide uit tot een vredig continent, zo leek het. Alles kwam goed. In Tsjechië hadden ze na de val van de Muur nog een president die avant-gardistische theaterstukken schreef en elk jaar zagen we malligheid uit het Oosten op het uitdijende Eurovisiesongfestival. Ondertussen heelden wonden van de geschiedenis vanzelf in de liberale democratie en het neokapitalisme. Vrijheid en een luchtige levenshouding hielpen tegen alle kwalen.

Niets van dat al. Met een heel ver uitgerekt elastiek werd de Europese geschiedenis nog eens naar het heden geschoten. De wonden bloedden weer. In de laatste jaren heeft de vluchtelingencrisis Europa opnieuw verdeeld. Uit gevoelens van trauma’s, argwaan en angst trommelen we (of “we”) als hazen oude ideeën op uit de grond. Opeens is de nationale identiteit niet meer gedateerd. En religieuze verscheidenheid is een bedreiging, geen verrijking. In de internationale strijd tegen terreur wordt humor ingezet, niet voor de ironie of de spot, maar als een wapen tegen islamisering. Hoe moet Europa deze situatie beteugelen? En wie heeft een antwoord op de Europese crisis?

Na twee decennia van ironische vragen brak ineens het tijdperk van de ernstige antwoorden aan. Toch herinner ik me dat de Nederlandse overheid tot diep in het eerste decennium van de 21ste eeuw, ik meen in 2004, een campagne lanceerde rondom de misschien geestig bedoelde slogan “Europa: Best Belangrijk”. Deze min of meer tevreden en ironische onverschilligheid, die ik herken uit de opvoeding van mijn generatie, moeten we afwerpen. Het is namelijk onmogelijk om vanuit die vrolijke niksigheid te kijken naar vroeg-twintigste eeuwse denkers die elke zin doorspekken met zware termen zoals “ras”, “cultuur” en “ondergang”, of voorspellingen van een “conservatieve renaissance”. We kunnen erom lachen, maar de situatie is ernstig: Europa is niet best maar wel buitengewoon belangrijk.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s